جاذبه‌های انسان‌ساخت

1- روستای تاریخی زنوزاق (یا زنوزق)

روستای زنوزق در ۴۵ درجه و ۴۹ دقیقه طول شرقی و ۳۸ درجه و ۴۵ دقیقه عرض شمالی قرار دارد. ارتفاع روستا از سطح دریا حدود ۱۸۰۰ متر است. زنوزق در ۳۰ کیلومتری شمال غربی شهر مرند و در حدود نیم کیلومتری زنوز واقع شده است.

زنوزق تاریخی‌ترین روستای پلکانی ایران است که در مجاورت زنوز قرار گرفته است و معماری ویژه بافت‌های تاریخی آن جزو منحصر به فردترین بافت‌های موجود در روستاهای کشور است.

روستایی با ۳۳۲۷ نفر جمعیت که به گواه کارشناسان از بالاترین توانمندی‌های بالقوه در گردشگری برخوردار است.

در گورستان زنوزق سنگ نبشته‌های مربوط مربوط به قرن نهم هجری را می‌توان یافت. وجود سنگ قبرهای قدیمی به طول و عرض ۲ متر در ۰/۵ متر که حکاکی روی آنها در روستای مرزی اردوباد (که هم اکنون متعلق به جمهوری آذربایجان است) انجام شده است، نشان از قدمت روستا است. این سنگ قبرها در دوران پهلوی به دلیل بی‌توجهی مسئولین امر در ساخت مدرسه مورد استفاده قرار گرفته‌اند و بعدها حين ترمیم دیوار مدرسه معلوم شده است که یکی از این سنگ‌ها متعلق به سنگ قبر عالم فاضل و حافظ قرآن کریم بنام «خواجه نظام الملک او هدی» بوده است که به تاریخ ۸۰۲ بعد از هجرت فوت کرده است.

قلعه زنوزق در ارتفاع و روستا در شیب تند قرار دارد و مأمن مناسبی جهت روستائیان در مقابل حمله دشمنان بوده است. به اظهار برخی از روستائیان این قلعه به صورت دژ مستحکم ساخته شده بوده است.

قلعه  تاریخی شمال روستا به دلیل شیب زیاد زمین از سه طرف بسته و فقط از طرف جنوب قابل دسترسی بوده است. این قلعه تاریخی به دلیل مسائل امنیتی به شکل سه قلعه مثلثی تو در تو ساخته شده بود که قلعه مرکزی دارای برجی برای استقرار تیراندازها بوده است.

همچنین قلعه دارای چشمه آب بوده و در ناحیه غربی دارای صخره‌های دست نیافتنی است. در نواحی آن سنگرهای سه گوش مثلثی و به صورت تودرتو وجود داشته تا دست‌یابی به آن غیر ممکن و دفاع از آن آسان‌تر شود.

به نظر می‌رسد که شروع يكجا نشینی روستای زنوزق در محل قلعه تاریخی روستا بوده و به مرور زمان با افزایش توان انسان برای دفاع از خود در مقابل عوامل تهدید کننده محیطی، هسته اولیه روستا در کنار چشمه روستا شکل گرفته است. گویا در زمان‌های قدیم در منطقه‌ای به نام نیسیرگی از مناطق اطراف روستا دیوار قطوری دور یکی از مراتع احداث شده بود که محلی برای نگهداری و تغذیه اسب‌های مربوط به سوار نظام ارتش بوده است.

وجود درختان مختلف در سطح بافت و حاشیه روستا سبب ایجاد زیبایی خاصی در روستا شده است. نحوه همجواری درختان با ابنیه و المان‌های بافت، زیبایی خاصی به روستا بخشیده است ، به نحوی که بافت روستا به سان نگینی در داخل لفافه‌ای از درختان، محاط شده است این موضوع یکی از پتانسیل‌های قوی در جذب مسافر و توریست برای مجموعه است.

درختان میوه‌ای که در مورد آنها سخن رفت مشتمل بر درختان سیب، زردآلو، گلابی و گردو است که علاوه بر صرفه‌مندی اقتصادی زیبایی خاصی به بافت روستا داده است.

2- سدهای زنوز

سد مخزنی زنوز در ارتفاع تقریبی ۱۹۰۰ متر بر روی رودخانه زنوز چای و در پای منطقه دیروان داغی ساخته شده است. دسترسی به آن از طریق جاده ویژه سد که تا معادن کائولن جدید امتداد می‌یابد امکان‌پذیر است. محدوده سد زنوز از پرطرفدارترین جاذبه‌های زنوز است که در طول شش ماه از سال پذیرای علاقه‌مندان است. اما هیچگونه امکاناتی در آن برای گردشگران فراهم نشده است.

سد دیگری که بالاتر از سه راهی زنوز ساخته شده است، سد چوخورزمی است که حاشیه این سد نیز در ماه‌های آغازی سال پذیرای گردشگران است.

3- خشکه چین سبک زنوز

در خشکه چینی‌های انجام گرفته در شهر زنوز نوع چیدمان سنگ لاشه با نقاط دیگر متفاوت است، و به جای خواباندن سنگ بر روی ملات، سنگ به صورت مایل و نیمه ایستاده بر روی همدیگر قرار می‌گیرد و تکیه‌گاهش سنگ قبلی خود است که در کنارش قرار گرفته است. یعنی قسمت باریک سنگ در انتقال فشار بار دخالت دارد. این موضوع به چند دلیل حایز اهمیت است:

اول اینکه مقاومت فشاری افزایش می‌یابد.

دوم اینکه يكپارچگی بیشتری در کلیت ساختمان حاصل می‌شود.

سوم اینکه در مصرف ملات صرفه‌جویی می‌شود.

دیوارهای منازل با استفاده از دو یا چند ردیف سنگ لاشه در کنار هم و با ضخامت حداقل ۴۰ سانتی‌متر و حداکثر یک متر ساخته شده‌اند.

در بیشتر بناها قطر دیوار در حدود هفتاد سانتیمتر است. علت موضوع علاوه بر استحکام بیشتر، ایجاد حایل مناسب در برابر سرما نیز است. سرمای سوزناک زمستانی در بناهایی که به صورت سنتی و با استفاده از کرسی گرم می‌شد فاکتور شاخصی در معماری منطقه است.

ملات‌های سنتی متشکل از ملات كل رس است و کمتر از ماسه و اهک استفاده شده است. بیشتر سقف‌ها از نوع پوشش چوبی و سطوح مسطح است. برای این امر همسان با نقاط دیگر آذربایجان از تیرهای چوبی از جنس درخت تبریزی استفاده شده است.