جاذبه‌های تاریخی

1- قیزیل کورپی

این پل قدیمی و مشهور زنوز در زمانیکه وسایل نقلیه امروزی وجود نداشت ساخته شده و مخصوص عبور انسان و حیوانات است.

پل دارای پایه‌های صخره‌ای است که از دل زمین سر بر آورده‌اند به همین جهت سیل قادر به تخریب آن نیست. اما به علت نزدیکی پایه‌های پل که در بعضی از جاها به کمتر از دو متر می‌رسد، در بعضی از مواقع که سیلاب‌های عظیم راه می‌افتد و درختان و سنگ‌های بزرگ را از جا کنده و با خود می‌آورد؛ درختان در زیر پل گیر کرده و دریاچه بزرگی پشت پل ایجاد می‌گردد و سیل از روی پل سرازیر می‌شود.

طاق پل از داخل به شکل مربع‌های تو در تو زده شده بطوریکه یک مربع کوچک در مرکز طاق به وجود آمده و هر قدر به طرف بیرون رفته مربع‌ها بزرگتر شده‌اند. مواد تشکیل دهنده آن گچ و خاک و سنگ‌های آهکی تخت به اندازه یک آجر کامل که در زنوز به آن سنگ‌های آهکی «کپیر داشی» می‌گویند، است. این پل مرتفع و یک دهنه با پیش قدمی و همت و کوشش شخصی به نام مطلب ساخته شده است. مطلب پس از آماده کردن مقدمات کار، استاد حسین معمار تبریزی را می‌آورد و ساخت پل را شروع می‌کنند.

این پل حدود ۱۲۰ تا ۱۲۵ سال پیش یعنی بین سال‌های ۱۲۶۵ تا ۱۲۷۰ شمسی ساخته شده است. کارشناسان اعتقاد دارند در ساخت این پل تمام تناسبات محیطی به نحو کامل رعایت گردیده است و در ساخت آن دقت فراوانی به کار گرفته شده است. در مکان یابی پل بهترین گزینه ممكن انتخاب گردیده و ارزش‌های سازه‌ای در آن رعایت شده است. استفاده از سنگ‌های طبیعی استحکام زیادی را به این پل داده است.

2- قیز قالاسی

این قلعه در اراضی زنوزق قرار گرفته است، و با مساحت حدود یکصد و پنجاه متر مربع، بر بالای تپه‌ای ساخته شده است. دیوارهایش از یک تا یک و نیم متر قطر داشته و آنها را از سنگ‌های نسبتا بزرگی ساخته بوده‌اند. درب ورودی قلعه به سمت شرق باز می‌شده است.

در مقایسه تطبیقی آثار سطحی و همچنین ابنیه معماری موجود در قیز قالاسی ناگزیر بررسی چند گزارش اخیر یافته‌های باستان‌شناسی اقلیم آذربایجان شرقی و اردبیل ضروری به نظر می‌رسد.

آقای احمد پرویز عضو باستان شناس طرح توسعه کالبدی گردشگری شهری و نقاط پیرامونی، یکی از باستان‌شناسان دارای تجربه و علم کافی در این رشته تنها با مشاهده تصاویر طبیعت زنوز و اطلاع‌یافتن از حاصلخیزی منطقه بیان داشتند که در چنین اقلیمی انتظار تمدن کهن بسیار محتمل است.

نشانه‌هایی از هزاره سوم قبل از میلاد در قیز قالاسی شناسایی گردیده است. بر اساس نمونه‌های اولیه که سفالهای بافته شده در سطوح قیز قالاسی و قبرستان آن و همچنین معماری قبوری که در آنها حفاری غیر مجاز توسط غارتگران میراث فرهنگی صورت پذیرفته است، قبور فوق متعلق به هزاره سوم قبل از میلاد و عصر  مفرغ ( فرهنگ یانیک) است. اظهار نظر بیشتر در این مورد نیازمند بررسی‌های دقیق‌تر توسط کارشناسان میراث فرهنگی و باستان‌شناسان است.

3- اوغلان قالاسی

این قلعه کوچک در داخل قیزیل دره قرار داشته و جزو اراضی زنوز است و فاصله چندانی با قیز قالاسی ندارد.

در فاصله تقریبی ۱۵۰ متر تپه‌سنگی وجود دارد که آن را تراشیده و مکعبی به ابعاد تقریبی ۵۷۴ متر را در ارتفاع حدود ۱۰ متری ایجاد نموده‌اند که به این یونولموش قیه می‌گویند. این ساخته معماری هنوز از هیچ جای ناحیه و کشور گزارش نشده است.

در این قلعه هر چند آثار سفالین زیادی در سطح مشاهده نمی‌شود، ولی آثار معماری گویای تعلق این قلعه به نیمه اول فرهنگ یانیق و متعلق به اوایل هزاره سوم قبل از میلاد دارد.

خانه مدور بدون درب ورودی و با ورودی از سقف تطابق با خانه‌های نیمه اول فرهنگ یانیق است.

هاون سنگی موجود در سطح قلعه  عیناً مطابق با هاون گزارش شده از لایه سیزدهم تپه ایدیر اصلاندوز که نزدیک‌ترین ناحیه در فاصله حدود يکصد کیلو متری زنوز دارد و با این اوصاف تاریخ این قلعه را باید به دوران نوسنگی ارتباط داد.

وجود غار که خوشبختانه به دلیل شکستگی تخته سنگی مدخل آن مسدود شده است و شاید درون آن دارای نکات بسیاری باشد.

با توجه به شکل ورودی مدور آن و جهت قرارگیری و غیر قابل دسترس بودن آن به لحاظ قرارگیری در ناحیه پست قلعه و صعب‌العبور بودن آن به لحاظ شیب تند گویای اسکان در دوران مقدم‌تر از نوسنگی می‌تواند باشد.

دیوار قلعه کوتاه و در حدود یک متر در ناحیه جنوب غربی است و به لحاظ حفاظ طبیعی در نقاط دیگر فاقد دیوار است.

4- بناهای ارزشمند در بافت شهر

از خانه‌های قدیمی و ارزشمند در شهر زنوز می‌توان موارد زیر را نام برد:

۱ خانه هاشمی

۲ مدرسه سعدی زنوز

٣ خانه فانی

۴ خانه نظری

۵ خانه محسنی

۶ خانه رابط

حفظ و مرمت این خانه‌ها نیازمند توجه سازمان میراث فرهنگی و گردشگری است، تا از تخریب آنها جلوگیری شود.

5- مسجد جامع

مسجد جامع فعلی زنوز که از ماترک سرهنگ دکتر محمد تقی کلاهی زنوزی در سال ۱۳۵۵ شمسی ساخته شده است، در میان بازار شهر قرار گرفته بود که با تخریب بازار، اینک در خیابان نماز قرار دارد.

این مسجد  آجری دارای ۱۵ گنبد است که این گنبدها بر روی هشت ستون و دیوارها قرار دارد.

متأسفانه پایه های دیوارها ترک برداشته، که از بست‌های آهنی برای استحکام بخشیدن به دیوارها استفاده کردند.

امروزه تمام مراسم شهر زنوز در این مسجد برگزار می‌شود و در ماه محرم محل جمع شدن دسته‌جات حسینی است.

1- آرامگاه منتسب به حضرت یونس

حضرت یونس را تمام دین‌داران می‌شناسند، پیامبری که سال‌ها در شکم ماهی زندگی کرد. هر چند زندگی و احوالات بسیاری از پیامبران و به خصوص حضرت یونس پر از شگفتی و عجایب گوناگون است، اما شگفت‌انگیزتر این است که آرامگاه این پیامبر احتمالا در ایران است. هر چند به جز ایران مقبره‌هایی در لبنان و عراق نیز منتسب به این پیامبر است.

آرامگاه احتمالی حضرت یونس در محله «دبین» و قبرستان «میلان» شهر زنوز واقع است. هرچند برای اثبات این مسئله جز به بعضی از مطالب منقول و روایات سینه به سینه مردم اشاره نشده اما کسی هم آن را رد نکرده است.

تنها مدرک مکتوبی که در این مورد وجود دارد کتاب «احسن التقاسيم» اثر مورخ معروف ابن مقدسی است که در سده سوم هجری نگاشته شده است. در این کتاب راه‌های جدا شده از مرند دو جاده عنوان شده که یکی به شهرستان خوی و دیگری به قلعه و آرامگاه حضرت یونس در منطقه زنوز ختم می‌شود.

روایت است که یکبار در سال‌های نه چندان دور به دلیل تخریب جوی آبی که در کنار این مقبره قرار دارد گوشه‌ای از قبر فرو ریخت، به گواه تمام مردانی که آن لحظه در آنجا حضور داشتند جسد موجود در گور به شکل عجیبی تازه بود، هر چند این مسئله جای تفحص دارد اما آن زمان به دستور شخصیت مذهبی زنوز سريعاً روی قبر پوشانده می‌شود.

2- مقبره فانی

میزا حسن فانی زنوزی ابن عبدالرسول ابن الحسن ابن زین‌العابدین ابن زین‌الدین، از فقهای دوران زندیه و از سادات حسینی بوده است.

در سال ۱۹۷۲ در هفدهم ماه صفر متولد گردیده و از همان اوایل سن تحصیل علوم دینی و ادبی نزد عالمانی چون مولانا محمد شفیع، مولانا عبدالنبي، آقا محمد بهبهانی و میرزا مهدی شهرستانی و آقا سیدعلی پرداخته و بعد از سال‌ها کسب علم در بلاد مختلف، به خوی رفته و در آنجا حسب العمر حسن قلی خان دنبلی کتاب بحر العلوم و ریاض الجنه را تألیف کرده است.

این دانشمند از ذوق و قریحه شاعری نیز برخوردار بوده و به زبان‌های عربی، ترکی، فارسی اشعاری نیز سروده است و در اشعارش به «فانی» متخلص بوده است.

ایشان از شهر خوی به زنوز رجعت نموده و در شهر زنوز دار فانی را وداع گفته است. این آرامگاه اکنون در محله سیدلر قرار گرفته است و دارای نمای آجرکاری شده است ولی از دسترسی مناسب برخوردار نیست.

3- امامزاده سید حسن کوه کمر

روستای کوه کمر یکی از مناطق ییلاقی و خوش آب و هوا است. اهالی روستا، از ذریه‌ی پاک آل محمد(ص) هستند. از این روستا علمای گران‌قدری ظاهر شده‌اند از جمله آقا میر یعقوب که قبر ایشان تحت عنوان مقبره در شهر خوی مورد زیارت مؤمنین واقع است.

در ورودی روستا بقعه سید بزرگواری قرار گرفته که با دوازده پشت به حضرت امام سجاد (ع) و با چهارده پشت به حضرت علی (ع) می‌رسد.

در سنگ مزار مرمرین این بزرگوار شجره طیبه او به خط نسخ اعلایی نقر گردیده است.

برای حفاظت سنگ مزار از تطاول غارتگران میراث فرهنگی ، این سنگ مزار که در اندازه های ۵۵ ×۱۲×۴۰ سانتیمتر است، کنده شده و در اداره کل اوقاف استان نگهداری می‌شود.

در زیر تصویر مسیر منتهی به روستای کوه کمر را مشاهده می‌کنید.

4- سید هاشم

سید هاشم فرزند سید حسن از سادات روستای کوه‌کمر است. آرامگاه او در زنوز و نزدیک مسجد حاجی علی اکبر در محله خان خواجه قرار دارد و روزهای پنجشنبه محل روضه‌خوانی زنانه است.

شجره‌نامه سید هاشم در بقعه او روی یک کاشی هلالی شکل سفالی لعابدار که ساخت زنوز است به دیوار نصب شده که در موقع نوسازی بنای بقعه تهیه گردیده است.

سید هاشم در اوایل جوانی برای خرید لوازم عروسی به زنوز می‌آید، اما هنگام برگشت به کوه‌کمر در بین راه کشته می‌شود. جمعی از مردم زنوز سید حسن را راضی می‌کنند تا سید هاشم را در زنوز دفن نمایند؛ بدین ترتیب جسد سید هاشم را از ماهار بر می‌گردانند و در زنوز به خاک می‌سپارند و بعدها برایش بنا و گنبدی می‌سازند. ساختمان قدیمی سید هاشم در سال ۱۳۴۹ شمسی به وسیله مردم بازسازی شده است.

5- مقبره شیخ زین العابدین زنوزی

آرامگاه شیخ که به مقبره شهرت دارد، در کنار خیابان اصلی زنوز و جنب ساختمان هلال احمر واقع شده و پنجشنبه‌ها در آن روضه‌خوانی انجام می‌شود.

شیخ عارف و صاحب کرامت بوده و بخشندگی نیز از خصایص بارز وی به شمار می رفته است. و مردم که از این عادت وی مطلع بودند تحفه‌ها و هدیه‌هایی پیشش می‌بردند تا دستش در این راه باز باشد.

مطابق گفته‌ها و شواهد شیخ زین العابدین در سال ۱۳۰۶ هجری قمری از دنیا رفته است، و مقبره وی دارای چهار درب است که هر کدام به محله‌ای تعلق دارد.

6- زیارتگاه سلطان سنجر

قبری است بالای کوهی که در کتب قدیم از آن به نام جبل زنجر یاد شده و امروزه آن را سلطان زنجیر می‌گویند.

این زیارتگاه مزار عارف پیری است که پس از سال‌ها زندگی با مردم گوشه عزلت و انزوا گزیده و تا پایان عمر در آنجا به تجرد زندگی کرده و پس از مرگ توسط مریدانش به خاک سپرده شده و سپس بنایی روی قبر او ساخته‌اند که به مرور زمان تخریب شده و اکنون جز چند دیوار کهنه و در حال ریختن از آن چیزی به جای نمانده است.

7- قبر آقا میر علی اکبر

ایشان از سادات محله دیبین  و از اعقاب سید حسن است. آرامگاه آقا میر علی اکبر در کنار استخر مارازا و در گورستان قدیمی میلان واقع شده است. قبر ایشان را به اندازه ۸۰ سانتی متر بلندتر از زمین و با آجر و سیمان در کنار خیابان ساخته‌اند که دارای محفظه‌ای برای روشن‌ کردن شمع است.

8- اویوخ لی پیری

این زیارتگاه بیرون از شهر، و در بلندی‌های کوه اویوخ لی قرار دارد. عده‌ای عقیده دارند که در زمان‌های قدیم در شب‌ها و بویژه در شب‌های جمعه نور از آنجا ساطع می‌شده است. قدیمی‌ها برای شناخته شدن محل نور کپه سنگ در آنجا جمع کرده بودند که آن را به ترکی اویوخ می‌نامند. بعدها به جای سنگ‌ها ساختمان کوچکی را در بالای کوه ساختند که مردم برای زیارت و گردش به آنجا می‌روند.

9- آرامگاه شیخ فخرالدین

آرامگاه شیخ فخر الدين بر بالای روستای درق و در تپه‌ای بزرگ میان گورستان قدیمی درق واقع شده است و هنگام ورود به روستا با منظره خوبی نمایان است.

شیخ انسانی وارسته و دارای کرامات بوده است و پس از تحصیل در پیش علمای خارج از ناحیه خود به روستا برگشته است.